Wilczy Szaniec

Na Wilczy Szaniec chcieliśmy się wybrać już dawno, ale jakoś nigdy nie było okazji. Planując letnią wakacyjną wyprawę do Polski Wschodniej, postanowiliśmy nadrobić zaległości i po drodze odwiedzić Wilczy Szaniec.

Lubimy fortyfikacje, o czym pewnie już wiecie z poprzednich wpisów. Wilczy Szaniec, zwany w oryginale Wolfsschanze (ang. Wolf’s Lair), to dawna główna kwatera Hitlera i Naczelnego Dowództwa Sił Zbrojnych. To zamaskowane w lesie miasteczko. Hitler stacjonował tu w latach 1941-1944. W czasie wojny Hitler miał 8 głównych kwater, ale to właśnie w tej urzędował najdłużej, bo aż 800 dni.

Na Wilczy Szaniec składało się 200 budynków: kilka ogromnych zbrojonych bunkrów, mniejsze budynki ceglane i drewniane baraki. Były tu schrony, magazyny, 2 lotniska, elektrownia, dworzec kolejowy, instalacje klimatyzacyjne, wodociągi, ciepłownie i dwie centrale dalekopisowe. Przez środek obiektu przechodziła linia kolejowa. Całość zajmowała 250 ha i była otoczona zasiekami oraz polem minowym. Wjazd do środka był możliwy przez trzy wartownie. Wewnątrz wydzielono trzy strefy bezpieczeństwa. Strefy I i II otaczał dodatkowo dwumetrowy płot z drutu kolczastego. Załoga liczyła 2200 osób.

Obecnie większość obiektów to ruiny. Drewniane domki i baraki rozpadły się i nie ma po nich śladu. Z części budynków z cegły zostały w zasadzie same szkielety, czyli ściany i dach, mocno zniszczone i z grzybem na sufitach i ścianach. Bunkry są w większości wysadzone i tylko gdzieniegdzie zostały przesmyki, którymi można dostać się do środka. Ze względów bezpieczeństwa na każdym z obiektów jest napis, że wchodzenie do środka jest niebezpieczne. Zwiedzanie zatem odbywa się na własną odpowiedzialność. W jednym z bunkrów znajdowały się drewniane zapory, które blokowały wejście. Pozostałe obiekty nadawały się do eksploracji.

Jak wygląda wizyta w Wilczym Szańcu?

Najpierw trzeba dojechać do miejscowości Gierłoż koło Kętrzyna. Do samego obiektu poprowadzą nas drogowskazy (pierwsze widzieliśmy już przed Kętrzynem). Na miejscu ochroniarze sprawnie kierują samochody na parking. Przy wjeździe pobierają opłatę za parkowanie i od razu sprzedają bilety. Zostawiamy auto na parkingu, na którym jest dość tłoczno.

Postanowiliśmy rozejrzeć się za przewodnikiem i zorientować się, jak przebiega tu zwiedzanie. I tu spotkało nas duże rozczarowanie. Nasze wyobrażenie było zupełnie inne niż to, co zastaliśmy. Przewodnicy owszem byli, ale przewodnika trzeba było wynająć za 70 PLN. Dla większej grupy turystów ma to sens, ale dla jednej rodziny to cena absurdalna. Przewodnicy prowadzą grupy w językach polskim, angielskim, niemieckim, rosyjskim i francuskim. Akurat w pobliżu nie zbierała się żadna polska grupa, więc postanowiliśmy wybrać się na zwiedzanie na własną rękę. Dlaczego nie ma przewodnika, który oprowadzałby grupy, powiedzmy, co pół godziny w ramach biletu wstępu? Dziwne.

Przy wejściu stoi mapa całego terenu z legendą opisującą budynki. Na budynkach namalowano farbą numery, które można na tej mapie odnaleźć. Jeśli ktoś jest ciekawy, czy na wjeździe dostaje się cokolwiek w cenie biletu - odpowiedź brzmi: nie. Nie dostaje się żadnej ulotki ani mapki, nic poza paragonem. Biednie to wygląda. Jedynym sposobem, by odnaleźć się w terenie, jest zrobienie telefonem zdjęcia mapy przy wejściu. Podczas zwiedzania sprawdzaliśmy, gdzie jesteśmy na zdjęciu. Można też kupić jedną z wielu książek i mapek w kiosku. Komercja na każdym kroku.

Taka forma zwiedzania, jaką wybraliśmy, miała także swoje plusy. Zwiedzaliśmy obiekt we własnym tempie. Przy większości obiektów stała grupka z przewodnikiem i można było chwilę podsłuchać, co przewodnik opowiada. Najśmieszniej brzmieli przewodnicy anglojęzyczni, mieli świetny akcent. Do tego zwiedzaliśmy to, co nas interesowało, czyli wnętrza bunkrów (miejsca, w które z przewodnikiem byśmy nie weszli).

Historia

W Wilczym Szańcu podejmowano najważniejsze decyzje o przebiegu II wojny światowej. Najgłośniejszym wydarzeniem, jakie miało tu miejsce, był nieudany zamach na Hitlera przeprowadzony przez Clausa von Stauffenberga. Doszło do niego 20 lipca 1944 roku. O przebiegu zamachu można dowiedzieć się z filmu Walkiria, którego tytuł pochodzi od kryptonimu akcji. My ten film widzieliśmy i polecamy. Na miejscu przy trasie zwiedzania są tablice, które godzina po godzinie opisują przebieg zamachu. Kto wie, może gdyby się udał, wojna zakończyłaby się dużo wcześniej.

Trasę zwiedzania wyznaczają szlaki. Szlak czerwony (dłuższy) prowadzi do wszystkich obiektów, a szlak żółty (krótszy) tylko do wybranych. My przeszliśmy całość.

Pole minowe

Teren wokół Wilczego Szańca był w czasie wojny otoczony polem minowym. Pole to miało 100 m szerokości i 10 km długości. Gęstość min była tak ogromna, że piechur nie był w stanie przejść odcinka 100 m, nie trafiając na minę. Występowały tam miny przeciwpiechotne i przeciwpancerne. Część z nich była niemożliwa do rozbrojenia. Były też miny ukryte w szklanych opakowaniach, których nie wykrywały urządzenia saperskie.

Teren był kilkukrotnie rozminowywany. Pierwsze akcje saperów sowieckich podjęto już w 1945 roku, zaraz po zdobyciu terenu. Co ciekawe, wewnątrz Wilczego Szańca nie znaleziono żadnego ładunku. Miny ukryto w wysokiej trawie i w krzakach, a dostępu broniły też karabiny maszynowe i wieżyczki strzelnicze. Natarcie nieprzyjaciela było praktycznie niemożliwe. Zaraz po wojnie ważniejsze było rozminowanie pól i fabryk, więc teren Wilczego Szańca polscy saperzy rozminowywali etapami, w latach 1945-1947 i 1950-1955. Pola uprawne rozminowywano za pomocą traktora, który orał pole bez traktorzysty. W 2003 roku ustawiono tablicę pamiątkową z atrapami min, poświęconą saperom, którzy zginęli podczas rozminowywania terenu. Informacje o minach wokół obiektu najbardziej zainteresowały Krzysia, który przez cały czas zwiedzania próbował uzmysłowić sobie skalę przedsięwzięcia.

Zniszczenie Wilczego Szańca

Wilczy Szaniec zniszczyli sami Niemcy. Hitler opuścił kwaterę po raz ostatni 20 listopada 1944 roku. W nocy z 24 na 25 stycznia 1945 roku niemieccy saperzy wysadzili bunkry, żeby nie wpadły w ręce Armii Czerwonej. Armia Czerwona zajęła opuszczony teren 27 stycznia. Wybuchy były tak silne, że betonowe kloce latały w powietrze na wysokość 20-30 metrów. Świadkowie podobno opowiadali, że od wybuchów popękał lód na pobliskich jeziorach. Na wyburzenie jednego bunkru zużyto około 8 ton trotylu.

Po wojnie teren rozgrabiła okoliczna ludność, która wykorzystywała, co się dało, do własnych celów gospodarczych.

Podsumowując: szkoda, że terenu tego nie wykorzystano w lepszy sposób. Miejsca, których nie wysadzono w powietrze, można by zrekonstruować tak, by wyglądały jak w czasie wojny. Na pewno oddziaływałoby to lepiej na wyobraźnię, szczególnie dzieci. Żaden z obiektów nie miał oświetlenia i nie był udostępniony oficjalnie do zwiedzania.

Warto wiedzieć: od 2017 roku terenem zarządza bezpośrednio Nadleśnictwo Srokowo (Lasy Państwowe). W czerwcu 2020 roku w dawnym schronie Keitla otwarto stałą ekspozycję z rekonstrukcją wnętrza baraku narad, w którym 20 lipca 1944 roku doszło do zamachu. Są tam m.in. duży dębowy stół, teczka z ładunkiem i dawne mapy, więc dziś łatwiej wyobrazić sobie ten dzień także dzieciom.

A o tym, że jak się chce, to można, przekonaliśmy się chociażby podczas zwiedzania Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego. Tam odrestaurowano małą część obiektu do celów turystycznych.

Porady

Na zwiedzanie z dziećmi najlepiej wybrać się w większej grupie. Wtedy opłaca się wynająć przewodnika. Na zwiedzanie trzeba przeznaczyć co najmniej godzinę, a z przewodnikiem, który dokładnie opowiada o każdym miejscu, ze 2-3 h.

Przed przyjazdem warto obejrzeć film Walkiria.

Zwiedzanie Wilczego Szańca to spacer po lesie. Nawet w upały nie jest tu gorąco, a wewnątrz bunkrów jest nawet przyjemny chłód. Mogą latać komary, więc warto zaopatrzyć się w środek je odstraszający. Dróżki między bunkrami są przejezdne dla wózków, chociaż gdzieniegdzie można znaleźć wystające korzenie (przydałby się wózek terenowy).

Gdy byliśmy tu w 2015 roku, terenem zarządzała prywatna spółka. Od kwietnia 2017 roku Wilczy Szaniec prowadzi Nadleśnictwo Srokowo i dziś honoruje Kartę Dużej Rodziny: z kartą każdy bilet kosztuje tyle co ulgowy, czyli 20 zł od listopada do marca i 25 zł od kwietnia do października (bilet normalny 25 i 30 zł). Ceny sprawdziliśmy w listopadzie 2026 roku.

Zapraszamy do obejrzenia filmiku z naszej wizyty: