Dotarliśmy do Chełma, by zwiedzić zabytkowe podziemia kredowe.
Muzeum znajduje się w samym centrum miasta, w okolicy Góry Zamkowej. Udało nam się dotrzeć na miejsce kilka minut przed rozpoczęciem zwiedzania. Pozostał tylko jeden problem - znaleźć miejsce do parkowania. Okazało się, że dla turystów nie przewidziano żadnego parkingu i trzeba stanąć przy ulicy. Wszystko było jednak zastawione, a na ulicach dojazdowych stały korki. Z pomocą przyszedł mały parking przy kościele Rozesłania Świętych Apostołów.
Przed wyjazdem sprawdziliśmy w internecie, jak wygląda zwiedzanie. Wejścia są o trzech porach: o 11:00, 13:00 i 16:00. Podziemia zwiedza się z przewodnikiem, który opowiada o tunelach.
Wejście do kopalni znajduje się przy ulicy Lubelskiej, a trasa ciągnie się aż do placu Edwarda Łuczkowskiego. Na tym placu stoi zabytkowa studnia, a dolną część jej szybu można zobaczyć w podziemiach. Na dnie szybu archeolodzy podczas prac oczyszczających znaleźli m.in. fragmenty dawnej broni.
Podziemne korytarze kredowe
Na dole jest dość ciemno i zimno, bo temperatura wynosi 9°C, podobnie jak w Międzyrzeckim Rejonie Umocnionym. W bocznych komnatach tuneli urządzono ekspozycje, na których można zobaczyć np. postać górnika, dawną broń, wydobyte przez archeologów fragmenty starych naczyń, przykłady kredowej biżuterii, a nawet prace plastyczne dzieci.
Geneza
Chełm zbudowano na skale kredowej. Dowiedzieliśmy się, że prawie wszyscy mieszkańcy miasta byli górnikami amatorami. Już od XIII wieku, kto mógł i potrafił, wydobywał kredę na własną rękę we własnej piwnicy. Kreda była w cenie i chętnie nabywali ją wędrowni kupcy. Wykorzystywano ją do produkcji farb, pudrów, lekarstw, naczyń ceramicznych i w budownictwie. Kopalnie rozwijały się najbardziej w XVI wieku, gdy w całej Polsce dużo budowano. Tunele kopane przez mieszkańców w piwnicach zaczęły się po pewnym czasie łączyć z tunelami sąsiada, i kolejnego sąsiada, i kolejnego... W ten sposób pod miastem powstał labirynt tuneli, sięgający nawet 20 metrów w głąb. Zaczął on zagrażać miastu, które, jak się okazało, stało na czymś w rodzaju sera szwajcarskiego.
Według historycznych dokumentów szacuje się, że aż 80% domów miało własny dostęp do podziemi kredowych. Taki dostęp wpływał nawet na cenę nieruchomości. W XVII w. doszło do pierwszego zapadnięcia się ulicy miasta. Pierwszy urzędowy zakaz kopania kredy pod ulicami wydano w 1787 roku. Tuneli jednak nie zabezpieczono i używano ich jako piwnic gospodarczych, głównie do przechowywania żywności. Niełatwo było też upilnować tych, którzy nadal wydobywali kredę. W efekcie tunele stały się tak duże, że zawaliła się nawet kamienica, a ściany domów i jezdnie pękały. W 1957 roku pod ziemię zapadła się przejeżdżająca ulicą ciężarówka. Dopiero w 1974 roku zasypano stare tunele i obecnie nie stanowią one już zagrożenia dla mieszkańców.
Idąc trasą, dowiadywaliśmy się, skąd pochodzi kreda i jak ją wydobywano. Okazało się, że nie było to łatwe zadanie. Najcenniejsze były średnie i duże bryły surowca. Kredę wydobywano głównie amatorsko, bez specjalnych narzędzi górniczych.
Zwiedzanie podziemi trwa około godziny. Między przystankami, na których przewodnik opowiada, trzeba przejść dość długie odcinki, a tempo jest stosunkowo szybkie. Trasa ma 2 km. Dzieciom bardzo się podobało. Były już nieraz w podziemiach, więc samo zejście na dół nie było dla nich zaskoczeniem. Jest jednak coś, co na pewno zostanie im w pamięci...
Spotykamy Ducha Bielucha
Podczas zwiedzania czekała nas niespodzianka. Według legendy w podziemiach grasuje Duch Bieluch, dlatego zwiedzanie tuneli nie jest dla osób bojaźliwych. Potwierdzamy: duch istnieje i nawet do nas przemówił. Nie lubi aparatów i kamer, dlatego go nie uwieczniliśmy. Jeśli chcecie się przekonać, jak wygląda, musicie koniecznie sami odwiedzić Chełm i jego podziemia kredowe.
Ciekawostka: według legendy Bieluch to ogromny biały niedźwiedź, który mieszkał w kredowej jaskini i strzegł dobrych mieszkańców. Biały niedźwiedź trafił do herbu Chełma. Temperatura w podziemiach przez cały rok wynosi około 9°C, więc nawet latem warto zabrać dzieciom bluzy.
Karta Dużej Rodziny
Podziemia Kredowe są partnerem programu Karta Dużej Rodziny: z kartą bilet wstępu kosztuje tyle co ulgowy. Warunki sprawdziliśmy w listopadzie 2026 roku.
